Ruth

‘Het meisje was doorverkocht van soldaat aan soldaat. Voor een dollar per keer. Haar verleden als seksslavin drukte zo zwaar op haar dat ze nergens meer toe in staat leek. Tot ik haar zei dat mannen weliswaar haar spirit hadden proberen te breken, maar dat ze nog leefde. En dat ze iets van dat leven kon maken.

Vanaf dat moment ging het beter met haar. Ze zette een handeltje op. En waar ze vroeger bijna apathisch bleef staan, rent ze nu vol vreugde op me af als ik haar een bezoek breng. Ze komt uit Oeganda en is één van de duizenden vrouwen die door Isis-WICCE zijn geholpen. Die dankzij ons leerden praten over hun oorlogservaringen.

Voortplanting

Helaas: de wereld is niet voor iedereen gelijk. Vrouwen hebben minder mogelijkheden dan mannen om gehoord te worden, zeker door politici. Ze missen vaak een platform om hun verhaal te doen. Isis-WICCE biedt hen dat platform nu tien jaar. In mijn land Oeganda, maar via onze trainingen en netwerken ook in andere Afrikaanse staten en daarbuiten. Het gaat met name om de vrouw die bij wijze van spreken haar hele leven in een dorp woont. Die niet weet wie haar bestuurt, die haar rechten niet kent, die ‘s ochtends wakker wordt met de vaste overtuiging dat haar levenstaak bestaat uit voortplanting en de zorg voor haar gezin.

We zoeken deze vrouwen op in hun dorp en geven hen de kans zich uit te spreken. Soms duurt het weken, maanden, zelfs jaren voordat zij hun oorlogservaringen met ons delen. Hun verhaal wordt dan opgeschreven en verspreid. Niet via een website: in veel landen zal het nog jaren duren voordat internet gemeengoed is. In Afrika worden eerder toneelstukken gespeeld, onder een boom of in een kerk. Het verhaal wordt vertolkt door dorpsgenoten – zonder de naam van de geïnterviewde te noemen. We willen niet dat zij wordt nagewezen. En met of zonder naam: het effect is hetzelfde.

Rijkdom

Mannen komen kijken omdat ze willen weten of het verhaal aansluit bij hun ervaring. Vaak zijn hun echtgenotes verkracht of vermoord. Soms zijn ze door soldaten gedwongen om zelf hun moeder of dochter te verkrachten. In alle gebieden waar we waren, voelen mannen zich machteloos, geen ‘echte mannen’; zijn ze boos op zichzelf omdat ze moesten toelaten wat gebeurde. Ze zijn verzand in stilte en passiviteit. Bij het toneelstuk zien ze in het publiek dat er meer mannen zijn met ervaringen als de hunne. Dat is voldoende om met elkaar in gesprek te raken. En ook vrouwen in het publiek voelen zich erdoor aangespoord hun eigen verhaal op tafel te leggen. Iedereen wil dat graag. Het verlicht hen. “Ik voel me nu zoveel vrijer in mijn hart”, hoor ik ze achteraf vaak zeggen.

Na zo’n toneelstuk – soms ook een videodocumentaire – hoor je mannen zeggen: “Dit nooit meer”. Dorpsleiders maken wetten om vrouwen beter te beschermen. Aan de geïnterviewde vrouwen biedt Isis-WICCE cursussen in conflictanalyse. Daar leren ze dat oorlog niet voortkomt uit het verschil tussen stammen, maar uit slecht landsbestuur, slechte verdeling van natuurlijke rijkdom en marginalisatie van bevolkingsgroepen. We laten vrouwen van de ene stam vrouwen van de andere ontmoeten. Mensen van wie ze altijd dachten dat ze vies, dom en gemeen waren, blijken dan net als zij te zijn. Terwijl mannen elkaar beschieten en vermoorden, raken zij bevriend. Die vriendschap heeft het einde van de oorlog in bijvoorbeeld Oeganda versneld.

Schaamte

Isis-WICCE spoort politici op lokaal, nationaal, regionaal én internationaal niveau aan om vrouwen te beschermen. En om hen meer te betrekken bij vredesprocessen. Want vrouwen zien beter in dat vrede meer is dan het zwijgen van geweren; dat het gaat om een massale verandering in denken. Isis-WICCE geeft ook internationale cursussen. Vrouwen uit de hele wereld komen daarin samen om te leren hoe ze in eigen land oorlogservaringen moeten documenteren. We laten ze later terugkomen om de resultaten te bespreken. Dan blijken er patronen te zijn. Bijvoorbeeld dat verkrachting, en zelfs de moedwillige verspreiding van hiv/aids, wereldwijd gebruikt wordt als oorlogstrategie. De schaamte bij mannen en vrouwen, de angst op besmetting en de dood van massa’s geïnfecteerde mensen kunnen gemeenschappen volledig breken.

Je moet een sterke vrouw zijn om de gruwelijke verhalen van vrouwen te kunnen aanhoren. Of om ministers streng toe te spreken als ze weer eens onvoldoende doen. Ik put kracht uit de mensen die ik weet te helpen. En vind inspiratie in mijn opvoeding. Ik kom uit een priestergezin. Mijn ouders leerden me: het leven draait erom mensen gelukkig te maken. Niet om grote auto’s. Niet om directeurschappen. Het gaat erom inzicht te krijgen in andermans leven en waar leed is te kunnen zeggen: dit moet nu veranderen.’

Ruth Oijambo Ochieng, directrice van Isis-WICCE, maakt zich sterk voor de vrouwen van Oeganda.